|

Kolesterol,
yaam için gerekli olan mum kvamnda yams bir maddedir. Kolesterol,
beyin, sinirler, kalp, barsaklar, kaslar, karacier bata olmak üzere tüm
vücutta yaygn olarak bulunur.
Vücut
kolesterolü kullanarak hormon (kortizon, seks hormonu), D vitamini ve
yalar sindiren safra asitlerini üretir. Bu ilemler için kanda çok az
miktarda kolesterol bulunmas yeterlidir.
Eer kanda fazla
miktarda kolesterol varsa, bu kan damarlarnda birikir ve kan damarlarnn
sertlemesine, daralmasna (arteriyoskleroz) yol açar. Arteriyosklerozda
damar duvarnda biriken tek madde kolesterol deildir; akyuvarlar, kan
phts, kalsiyum... gibi maddeler de birikir. Toplumda, arteriyoskleroz
için damar sertlii, damar kireçlenmesi gibi ifadeler de kullanlmaktadr.
Damarlar tüm
vücutta yaygn olarak bulunur ve kalp, beyin, böbrek... gibi organlara kan
tayarak bu organlarn görev yapmasn salar. Kolesterol, hangi organn
damarnda birikirse o organa ait hastalklar ortaya çkar. Örnein, kalbi
besleyen atardamarlarda (koroner arterler) kolesterol birikimi olursa, göüs
ars, kalp krizi gibi sorunlar oluur. Böbrek damarlarnda kolesterol
birikimi ise, yüksek tansiyon ve böbrek yetmezliine yol açabilir
Kolesterol,
yams bir maddedir. Normal koullarda, ya suyun içinde çözünmez.
Kolesterol de su özelliklerini tayan kanda normal koullarda çözünmez.
Kolesterol, kanda çözünmesi ve tanmas için karacierde bir protein ile
birletirilir. Bu kolesterol ile protein birleimine lipoprotein ad
verilir.
Deiik tipte
lipoproteinler vardr:
·
LDL (Low Density Lipoprotein, düük younluklu lipoprotein): Kötü huylu
kolesteroldür.
·
HDL (High Density Lipoprotein, yüksek younluklu lipoprotein): İyi huylu
kolesteroldür.
·
VLDL, IDL ve ilomikronlar.
Ya
metabolizmas bozukluu olan hastalarn yaptrd dier bir kan incelemesi
de trigliserid ölçümüdür. Trigliserid de kolesterol gibi kanda çözünen bir
yadr. Kan trigliserid düzeyi ile arteriyoskleroz arasndaki iliki,
kolesterol kadar belirgin deildir.
|
|

Kolesterol, yams bir maddedir. Normal koullarda, ya suyun
içinde çözünmez. Kolesterol de su özelliklerini tayan kanda
normal koullarda çözünmez. Kolesterol, kanda çözünmesi ve
tanmas için karacierde bir protein ile birletirilir. Bu
kolesterol ile protein birleimine lipoprotein ad verilir.
Deiik
tipte lipoproteinler vardr:
-
LDL
(Low Density
Lipoprotein, düük younluklu lipoprotein): Kötü huylu
kolesteroldür.
-
HDL
(High Density Lipoprotein, yüksek
younluklu lipoprotein): İyi huylu kolesteroldür.
-
VLDL, IDL ve
ilomikronlar.
Ya
metabolizmas bozukluu olan hastalarn yaptrd dier bir kan
incelemesi de trigliserid ölçümüdür. Trigliserid de kolesterol
gibi kanda çözünen bir yadr. Kan trigliserid düzeyi ile
arteriyoskleroz arasndaki iliki, kolesterol kadar belirgin
deildir. |
|

Kanda kolesterol
ve LDL-kolesterolün yüksek olmas, hasta için risk tar. HDL-kolesterolün
düük olmas da bir risktir. Bu riske sahip hastalarda, kalp krizi, felç,
damar tkanmas, böbrek yetmezlii gibi hastalklarn ortaya çkma olasl
daha fazladr.
|
20 yan
üzerinde |
|
Kan
kolesterol düzeyi |
|
< 200 mg/dl
|
istenilen
düzey |
|
200-239
mg/dl aras |
snrda
yüksek |
|
> 240 mg/dl
|
yüksek
|
|
Kan LDL-kolesterol
düzeyi |
|
< 130 mg/dl
|
istenilen
düzey |
|
130-159
mg/dl aras |
snrda
yüksek |
|
> 160 mg/dl
|
yüksek
|
|
Kan HDL-kolesterol
düzeyi |
|
< 35 mg/dl
|
düük
|
Kolesterol > 200
mg/dl veya
LDL-kolesterol >
130 mg/dl veya
HDL-kolesterol <
35 mg/dl ise
RİSK FAZLADIR.
HDL-kolesterol
yükseldikçe risk azalr.
Ortalama HDL-kolesterol
düzeyi,
·
kadnda 55 mg/dl
·
erkekte 45 mg/dldir.
Kanda
kolesterolün yüksek olmas, ya metabolizmas bozukluudur. Ya
metabolizmas bozukluundan üphe edilen bir hastada yaplmas gereken
ilem, kan alnarak öncelikle kolesterol, LDL-kolesterol, HDL-kolesterol ve
trigliserid düzeyi ölçülmesidir. Tedaviye karar vermeden önce, bu deerler
en az 2 kere ölçülmelidir.
Tedavi
düzenlenirken öncelikle LDL-kolesterol düzeyleri temel alnmaldr.
HDL-kolesterol
yükseldikçe risk azalr.
Ortalama HDL-kolesterol düzeyi,
-
kadnda 55 mg/dl
-
erkekte 45 mg/dldir.
Yani
kadnlar bu yönden daha ansldr.
|
Kan trigliserid düzeyi
|
|
< 200 mg/dl |
normal |
|
200-400 mg/dl aras
|
snrda yüksek |
|
400-1000 mg/dl aras
|
yüksek |
|
> 1000 mg/dl |
çok
yüksek |
Kanda
kolesterolün yüksek olmas, ya metabolizmas bozukluudur. Ya
metabolizmas bozukluundan üphe edilen bir hastada yaplmas
gereken ilem, kan alnarak öncelikle kolesterol, LDL-kolesterol,
HDL-kolesterol ve trigliserid düzeyi ölçülmesidir.
|

Kanda kolesterol düzeyini etkileyen çok sayda faktör
vardr. Bu faktörlerin bazlar önlenebilir niteliktedir. Bunlardan
bazlar:
-
Kaltmsal
faktörler
-
Yediimiz
gdalar
-
imanlk
-
Stres gibi
faktörler kolesterolü ve kötü huylu kolesterolü yükseltir.
Düzenli egzersiz, iyi huylu kolesterolü yükseltir ve
kötü huylu kolesterolü azaltr.
60-65 yaa kadar, yala birlikte kolesterol düzeyi artar.
Kadnlarda, menopozdan sonra kolesterol düzeyi artar.

Baz
hastalklarda kolesterol düzeyi yükselir. Bu hastalklar ikiye
ayrarak incelemek mümkündür:
1.
Kaltsal ya metabolizmas hastalklar 2.
Dier hastalklar
Hipotiroidi
(Tiroid bezinin yetersiz çalmas)
Karacier hastalklar
Nefrit
(Böbrein mikrobik olmayan iltihabi hastalklar)
eker hastal
|

Kolesterolü yüksek hastalarda, kardiyovasküler risk
faktörlerinin deerlendirilmesi ve mümkünse deitirilmesi,
tedavinin temel noktalarndan birisidir. Kolesterolü yüksek
hastalarda, kolesterol yükseklii dndaki kardiyovasküler risk
faktörlerine de sk rastlanr ve bu kardiyovasküler risk
faktörlerinin düzeltilmesi ile kardiyovasküler kalc hasar ve
ölüm riski kesin olarak azaltlr. Aada kardiyovasküler risk
faktörleri özetlenmitir:
-
Hipertansiyon
-
Lipid (ya)
metabolizmas bozukluu, Kolesterol yükseklii
-
Sigara
-
Diyabetes mellitus
(eker hastal)
-
imanlk
-
Fiziksel aktivite
azl ve sedanter yaam
-
Yüksek hematokrit
-
Artm trombojenik
faktörler
-
İleri ya
-
Erkek cinsiyet
-
Aile öyküsü
-
Tip A kiilik yaps
-
Östrojen eksiklii
-
Alkol yoksunluu
-
Fibrinojen yükseklii
-
Ürik asit yükseklii
-
Lipoprotein (a)
-
Belirgin beyin, kalp,
böbrek veya damar hastal
Hipertansiyon,
her ya, cins, rk için önemli bir kardiyovasküler risk
faktörüdür ve hem büyük hem küçük tansiyonun yükseldikçe
kardiyovasküler risk artmaktadr. Hipertansiyon tedavisi ile
kardiyovasküler risk azalmaktadr.
Lipid
(ya) metabolizmas bozukluklar,
majör ve düzeltilebilir kardiyovasküler risk faktörlerinden
birisidir. Yaplan tüm büyük çalmalarda, serum kolesterol
düzeyi ile kardiyovasküler risk arasndaki iliki
gösterilmitir. HDL-kolesterolün düüklüü de bir
kardiyovasküler risk faktörüdür. Diyetin kolesterol içerii ile
kardiyovasküler risk arasnda da dorudan iliki vardr.
imanlk
ile koroner arter hastal arasndaki iliki, birçok çalmada
gösterilmitir. Ancak iman hastalarda, hipertansiyon, fiziksel
aktivite azl, diyabetes mellitus (eker hastal) ve lipid
metabolizmas gibi dier kardiyovasküler risk faktörlerine da
daha sk rastlanr ve bu kardiyovasküler risk faktörler,
imanln bamsz etkisini maskeleyebilir.
Günümüzde, imanlk tanm ve snflandrmasnda, beden kitle
indeksi kullanlmaktadr.
|
Beden kitle indeksi=Beden
arl(kg) / (Boy(m) x Boy(m)) |
formülü
ile hesaplanr.
Örnein; arl 85 kg, boyu 1.74 m olan bir insann
|
Beden kitle indeksi= 85 / (1.74
x 1.74) = 28 |
|
Beden kitle indeksi |
|
|
< 18.5 |
Zayf |
|
18.5-24.9 |
Normal (salkl) |
|
25-29.9 |
Fazla kilolu (gürbüz) |
|
30-39.9 |
iman |
|
> 40 |
Tehlikeli iman |
Beden
kitle indeksinizi, aadaki formda, arlnz ve boyunuzu
girerek, siz de hesaplayabilirsiniz.
|
|
|

Kanda
ar miktarda bulunan kolesterol, yava yava (yllar içinde)
damarlarn duvarnda birikir. Bu birikim sonucu damarlarda
daralma, tkanma ortaya çkar. Bu durum, bir su borusunda
pisliklerin birikmesine benzetilebilir. Kolesterol hangi damarda
birikmise o damarla ilikili sorunlar ve hastalklar ortaya
çkar.
Kolesterol yüksekliinde belirti ve bulgular, çou zaman ani
kolesterol yükselmesine bal deildir, uzun süreli kolesterol
yüksekliinin damar duvarnda kolesterol birikmesine yol
açmasnn sonucudur. Yani kolesterolünüz u andaki deerinin 2-3
katna yükselse ve 3-4 saat yüksek kalsa size bir zarar olmaz.
Asl sorun, sizde daha önce uzun süreli kolesterol
yükseklii olmasdr.
Kalbi
besleyen damarlarda (koroner arter) kolesterol birikimi, bu
damarlarda tkanma ve daralmann sonucu, göüs ars, kalp
krizi ve kalp yetmezlii gibi sorunlara neden olur. Bunlarn
sonucu, hasta koroner by-pass ameliyat (cerrahi olarak darln
ortadan kaldrlmas) veya anjiyoplasti (balonla daralm
koroner arterin geniletilmesi) ilemine ihtiyaç duyabilir.
Beyini besleyen boyun damarlarnda kolesterol birikimi olmas,
felçlere, konuma bozukluklarna, dengesiz yürümeye, bilinç
kaybna yol açar.
Böbrek
damarlarnda kolesterol birikimi, yüksek tansiyon ve böbrek
yetmezliine yol açabilir. Ana atardamarda (aort) kolesterol
birikimi de tehlikelidir. Buradan kopan kolesterol
birikintileri, daha küçük damarlar tkayarak çok deiik
sorunlara yol açabilirler: Barsa besleyen damarlar
tkayarak barsak ölümüne, göz damarlarn tkayarak körlüe,
bacak damarlarn tkayarak kangrene yol açabilirler.
Kolesterol yüksekliine bal sorunlar ortaya çkt zaman,
hasta geç kalm olabilir; bu nedenle kolesterol yüksekliini
önlemek, yükselmise düürmek çok önemlidir. |
|
|

Kolesterol ve yüksek tansiyon arasnda dorudan bir iliki
yoktur. Yani kolesterol yükseklii yüksek tansiyona, yüksek
tansiyon kolesterol yüksekliine yol açmaz. Ancak ikisinin de
hedefi ve zarar verdii yer ayndr: Kan damarlar.
Yüksek
tansiyon, kan damarndaki basnc yükselterek anma,
yrtlmalara neden olur. Bu durum su borusu içindeki basncn
artmasna bal sorunlara benzetilebilir. Yüksek kolesterol de,
damar duvarnda kolesterol birikimine yol açarak damarlarda
daralma, tkanmalara yol açar. Yüksek tansiyon ve kolesterol
yükseklii kan damarna dierinin verdii zararn iddetini
arttrr ve ortaya çkmasn çabuklatrr. Bu nedenle, hem
kolesterol yükseklii hem de yüksek tansiyon tedavi edilmelidir.
|
|

Yüksek
kolesterolün kontrol altna alnmas ile yaam süresinin
uzad, kalp ve damar hastalklarna bal ölümlerin azald
ve kalc sakatlklarn önlendii kesin olarak gösterilmitir.
Kolesterol yüksekliine ilaveten imanlk, yüksek tansiyon,
eker hastal, sigara gibi dier kardiyovasküler risk
faktörlerinin tedavisi de planlanmaldr.
Tedavi 2
aamada gerçekletirilir: 1.
İlaç d tedavi 2.
İlaç tedavisi
Her hasta
için tedavi farkllklar tar. İlaç d tedaviler kesinlikle
ihmal edilmemelidir. İlaç tedavisi, kesinlikle doktor
denetiminde olmaldr.
Tedavide hedef belirlenirken LDL-kolesterol düzeyinin esas
alnmas tercih edilir. Hedef LDL-kolesterol düzeyi, hastada
kalp ve damar hastalnn olup olmadna göre deiir.
-
Kiide kalp ve damar
hastal yoksa, LDL-kolesterol düzeyinin 130 mg/dlnin altna
düürülmesi yeterlidir.
-
Kiide kalp ve damar
hastal varsa, hedef LDL-kolesterol düzeyi, 100 mg/dlnin
alt olmaldr. Yani kalp krizi geçirmiseniz, koroner arter
daralmasna bal göüs arnz varsa, koroner damar ameliyat
geçirmiseniz, koroner arterler balon ile geniletilmise,
beyine, böbree, bacaklara giden damarlarda kolesterol
birikimi varsa, hedef LDL-kolesterol düzeyi, 100 mg/dlnin
altdr.
|
|

İlaçsz
tedaviler yaam düzeninin deitirilmesi olarak da
isimlendirilir. Yüksek kolesterol tedavisinde en önemli konu,
ilaçsz tedavilerdir, kesinlikle ihmal edilmemelidir. İlaçsz
tedavilerde yaplan ihmal, kolesterol düürmek amac ile
kullanlan ilaçlarn baarsn da azaltr.
İlaçsz tedavilerin banda, beslenme alkanlnn
deitirilmesi gelir.
Sigara
kesinlikle braklmaldr. Sigara da kolesterol yükseklii gibi
bir kardiyovasküler risk faktörüdür. Sigara ayrca akcier
kanseri, akcier hastal, beyin kanamas ve birçok kansere de
zemin hazrlar.
Hastada
yüksek tansiyon varsa, yüksek tansiyon tedavisinde
geçerli olan ilaç d tedaviler ihmal edilmemelidir. Yüksek
tansiyon ve kolesterol yüksekliinde uygulanan ilaç d
tedaviler birbirine benzerlik gösterir. Yüksek tansiyonlu
hastalarda, ilaveten beslenme ile alnan tuzun da azaltlmas
gerekir.
eker
hastal
kontrol altna alnmaldr. İnsülin kullanmak gerekiyorsa
kaçnlmamaldr.
imanlk
kesinlikle kontrol altna alnmaldr.
Düzenli
egzersiz
HDL-kolesterolü (iyi kolesterol) yükseltir, LDL-kolesterolü
(kötü kolesterol) düürür. Hastalar, düzenli egzersiz yapmay
alkanlk haline getirmelidirler. Haftada, en az 3, tercihen 5
kez, 30-45 dakika süre ile yürüyü, kou, yüzme, bisiklete binme
gibi sporlar yaplmaldr.
Alkol,
HDL-kolesterolü yükseltir, ancak alkolün insan sal ve sosyal
yaant üzerine çok sayda olumsuz etkisi olduu
unutulmamaldr. Bu nedenle, alkol alm kesinlikle
snrlandrlmaldr. İzin verilen etil alkol miktar,
erkeklerde günde 30 ml, kadnlarda günde 15 mldir.
30 ml etil alkol, 720 ml bira, 300 ml arap, 60 ml 100 derece
viski ve 60 ml rakda bulunur. |

Yüksek
kolesterol tedavisinin olmazsa olmaz kouludur. Vücut, gereksinimi
olan kolesterolü, kendisi üretebilir, bu nedenle, diyetle kolesterol
almaya gerek yoktur. Beslenme konusunda tedavi plan, beslenme
uzman ile birlikte yaplmaldr.
Doymu
yalardan ve kolesterolden fakir diyet seçilmelidir. Sv yalarda
doymam ya daha fazladr, bu nedenle, sv yalar tercih
edilmelidir.
Genel olarak sebze, meyve ve hububat tercih edilmelidir.
Kzartmalardan kaçnnz.
Krmz et yerine beyaz eti tercih ediniz.
Yüksek tansiyonunuz varsa kullandnz tuzu azaltnz.
Karacier, böbrek ve beyin gibi kolesterolü fazla olan etlerden uzak
durunuz.
Gdalarn ya ve kalori içeriklerine de dikkat edilmelidir. Ya
azaltlm peynir, sütü tercih ediniz. Diyet peynir, diyet süt
kullansanz bile bunlar snrl miktarda tüketiniz.
|
|
Tavsiye edilen gdalar |
Ölçülü yenecek gdalar |
Kaçnmak gereken gdalar
|
|
Ekmek,
tahl |
Kepekli buday, çavdar ekmei, yulaf ezmesi, msr gevrei,
makarna, pirinç, bulgur |
|
Açma, kruvasan, poaça |
|

Sütlü ürünler |
Yasz süt, az yal peynir ve eritme peyniri, yasz yourt,
yumurta ak |
Yarm yal süt, yarm yal peynir (dil peyniri), yarm yal
yourt, haftada 2 yumurta |
Tam yal süt, konsantre süt, anti, kaymak, taklit sütü,
yal peynir ve yourtlar |
|

Çorbalar |
Sebze çorbas, et suyu çorbas |
|
İkembe çorbas, paça |
|
Balk
|
Bütün beyaz etli ve yal balklar (zgara, buulama)
|
Uygun yada kzartlm balk |
Balk yumurtas, havyar, belirsiz yada kzartlm balklar
|
|

Deniz mahsülleri |
İstiridye |
Midye, stakoz |
Karides, kalamar |
|
Et
|
Tavuk, hindi, dana, av eti |
Yasz sr, dana jambon, kuzu (haftada 1-2), dana ve tavuk
sosisi, cier (ayda 1 defa) |
Ördek, kaz, yal görünen bütün etler, sosis, salam, pastrma,
sucuk, kümes hayvanlar derisi |
|
Yalar |
|
Çoklu doymam yalar (ayçiçei, msr özü, soya)
Tekli doymam yalar (zeytinya, hidrojene olmam yumuak
margarin) |
Tereya, Trabzon ya, iç ya, kuyruk ya, hidrojene
yalar, sert margarinler |
|
 Sebze ve meyve |
Bütün taze ve dondurulmu sebzeler, kurubaklagiller (mercimek,
fasulye, nohut vb), halanm patates |
Uygun yada kzartlm patates ve sebze |
Belirsiz yada kzartlm patates, sebze, cips, tuzlu
konserve, sebze |
|
 Tatllar
|
Yasz sütle yaplan tatllar (muhallebi, sütlaç vb), meyva
salatas, limon dondurmas, aure, pestiller, kuru yemili
sucuklar, cezerye |
Çoklu doymam ya veya margarinle yaplan pasta ve
bisküviler, badem tatls, helva |
Dondurma, baklava, kremal pastalar, hazr pastalar,
bisküviler, hazr pudingler, Çikolata ve bütün çikolatal
hazr tatl ürünleri |
|

Kuruyemi |
Ceviz, badem, kestane |
Yerfst, Antep fst |
Hindistan cevizi, tuzlu elencelik |
|

İçecekler, soslar |
Çay, kahve, nescafe, az kalorili merubat |
Az yal soslar |
Fazla tuz, hazr salata soslar, mayonez |
|